Metrik Diş Tablosu
Tasarım, AR-GE ve imalat süreçlerinde en sık ihtiyaç duyulan ISO ve DIN 13 standartlarına uygun metrik vida dişleri ölçüleri, diş adımları ve kılavuz çekme öncesi delinmesi gereken matkap çapları aşağıdaki tabloda listelenmiştir.
Güncel Metrik Vida Diş Ölçüleri Tablosu
| Anma Çapı (Metrik Diş) | Diş Adımı / Hatve (P) (mm) | Diş Dibi Çapı (\(d_1\)) (mm) | Kılavuz Matkap Çapı (mm) | Diş Yüksekliği (h) (mm) |
| M1 | 0,25 | 0,693 | 0,75 | 0,153 |
| M1.2 | 0,25 | 0,893 | 0,95 | 0,153 |
| M1.6 | 0,35 | 1,171 | 1,25 | 0,215 |
| M2 | 0,40 | 1,509 | 1,60 | 0,245 |
| M2.5 | 0,45 | 1,948 | 2,10 | 0,276 |
| M3 | 0,50 | 2,387 | 2,50 | 0,307 |
| M4 | 0,70 | 3,141 | 3,30 | 0,429 |
| M5 | 0,80 | 4,019 | 4,20 | 0,491 |
| M6 | 1,00 | 4,773 | 5,00 | 0,613 |
| M8 | 1,25 | 6,466 | 6,80 | 0,767 |
| M10 | 1,50 | 8,160 | 8,50 | 0,920 |
| M12 | 1,75 | 9,853 | 10,20 | 1,074 |
| M14 | 2,00 | 11,546 | 12,00 | 1,227 |
| M16 | 2,00 | 13,546 | 14,00 | 1,227 |
| M18 | 2,50 | 14,933 | 15,50 | 1,534 |
| M20 | 2,50 | 16,933 | 17,50 | 1,534 |
| M22 | 2,50 | 18,933 | 19,50 | 1,534 |
| M24 | 3,00 | 20,319 | 21,00 | 1,840 |
| M27 | 3,00 | 23,319 | 24,00 | 1,840 |
| M30 | 3,50 | 25,706 | 26,50 | 2,147 |
| M36 | 4,00 | 31,093 | 32,00 | 2,452 |
| M42 | 4,50 | 36,479 | 37,50 | 2,759 |
| M48 | 5,00 | 41,797 | 43,00 | 3,065 |
| M56 | 5,50 | 49,177 | 50,50 | 3,372 |
| M64 | 6,00 | 56,120 | 58,00 | 3,680 |
Metrik Diş Standartları ve Teknik Gösterimi
Uluslararası standartlarda (ISO 68-1) metrik vidaların diş tepe açısı 60° olarak kabul edilmiştir ve ölçüler milimetre (mm) cinsinden ifade edilir. Teknik resimlerde ve imalat fişlerinde karşımıza çıkan gösterimlerin mekanik karşılıkları şu şekildedir:
- M10: Vidaya ait anma çapının (dış çap) 10 mm olduğunu gösterir. Yanında ekstra bir çarpan yoksa bu vidanın “standart kalın dişli” olduğu anlaşılır ve tablodan diş adımının 1,5 mm olduğu okunur.
- M10x1,25: Vidanın anma çapının 10 mm, diş adımının (hatve) ise 1,25 mm olduğunu ifade eder. Bu gösterim vidanın “ince dişli” bir formda olduğunu belirtir.
Metrik Diş Hesaplama Formülleri
İmalat esnasında tabloda bulunmayan ara ölçülerle karşılaşıldığında veya değerlerin doğrulanması gerektiğinde temel geometrik formüller kullanılır.
Kılavuz Matkap Çapı Hesaplama
Atölye ortamında kılavuz çekilmeden önce delinecek delik çapını bulmak için en pratik yöntem, anma çapından diş adımını çıkarmaktır:
\(Matkap\ Çapı = D – P\)
- Örnek: M12 cıvata için delik delinecekse; \(12 – 1,75 = 10,25\ mm\) bulunur. Tablo ve uygulama kolaylığı açısından 10,2 mm matkap ucu tercih edilir.
Kesin Diş Dibi Çapı (\(d_1\)) Hesaplama
Vidanın mukavemet ve gerilme analizlerinde kritik öneme sahip olan diş dibi çapı, teorik profil yüksekliği göz önünde bulundurularak şu formülle hesaplanır:
\(d_1 = D – 1,08253 \times P\)
Diş Yüksekliği (h) Hesaplama
Vidanın diş tepe noktası ile diş dibi arasındaki dikey mesafeyi ifade eder:
\(h = 0,61343 \times P\)
Tolerans Sınıfları ve Mekanik Uyumluluk
Metrik cıvata ve somunların montaj esnasında kilitlenmeden veya aşırı boşluk (boşluklu geçme) yapmadan çalışabilmesi için ISO 965-1 standardına göre tolerans sınıfları belirlenmiştir. Endüstride en yaygın kullanılan standart tolerans sınıfı 6H / 6g kombinasyonudur.
- 6H Sınıfı: Dişi vidalar (somun veya gövde içi açılan delikler) için standart toleransı temsil eder. Pozitif sapma payına sahiptir.
- 6g Sınıfı: Erkek vidalar (cıvata ve saplamalar) için standart toleransı ifade eder. Negatif sapma payı sayesinde somun ile cıvatanın birbirine rahatça geçmesini sağlar.
- Hassas Uygulamalar (4H / 4h): Havacılık, savunma sanayisi ve yüksek devirli rulman yataklamaları gibi minimum boşluk ve yüksek eksenel merkezleme gerektiren yerlerde tercih edilir.
İmalat Esnasında Karşılaşılan Problemler ve Çözüm Yolları
- Kılavuz Kırılması: Genellikle kılavuz matkap çapının formülden daha küçük seçilmesi veya delik içerisinde talaş sıkışması nedeniyle meydana gelir. Çözüm için delik çapı kontrol edilmeli ve helisel kanallı kılavuzlar ile uygun kesme yağları kullanılmalıdır.
- Diş Sıyırması (Yalama Olma): Matkap çapının gereğinden büyük delinmesi durumunda vida diş yüksekliği tam formunu kazanamaz. Yük altında dişler birbirinin üzerinden kayarak sıyırma yapar. İmalatta ±0,1 mm’lik matkap tolerans sınırlarına sadık kalınmalıdır.
- Erken Aşınma ve Gevşeme: Malzeme sertlik uyumsuzluğundan kaynaklanır. Yüksek gerilimli bağlantılarda 8.8, 10.9 veya 12.9 kalitedeki çelik cıvataların seçilmesi, tork anahtarı ile standart değerlerde sıkılması gerekir.
